Najszybszą konstrukcją wiropłatową jest Eurocopter X3, który 7 czerwca 2013 roku osiągnął 472 km/h w locie poziomym. Nie był jednak klasycznym helikopterem, lecz girodyną – demonstratorem łączącym główny wirnik nośny z dodatkowymi śmigłami zapewniającymi ciąg poziomy. Wśród klasycznych śmigłowców oficjalny rekord FAI nadal należy do zmodyfikowanego Westland Lynx, który w 1986 roku osiągnął 400 km/h.
Eurocopter X3 – rekordzista, ale nie seryjny helikopter
Rozbieżność między tymi wynikami wynika z definicji. Klasyczny śmigłowiec wykorzystuje główny wirnik zarówno do wytwarzania siły nośnej, jak i do napędu w locie poziomym. Girodyna zachowuje możliwość pionowego startu i zawisu, ale część ciągu przekazuje dodatkowym śmigłom lub innym zespołom napędowym. Dzięki temu główny wirnik może pracować w korzystniejszych warunkach podczas szybkiego lotu.
Eurocopter X3 został opracowany przez firmę Eurocopter, która w 2014 roku stała się częścią Airbus Helicopters. Maszyna powstała jako demonstrator technologii, a nie projekt przeznaczony do produkcji seryjnej. Wynik 472 km/h jest więc rekordem osiągów prototypu, lecz nie oznacza, że X3 był najszybszym seryjnym śmigłowcem transportowym.
Girodyna to wiropłat łączący cechy śmigłowca i samolotu. Główny wirnik odpowiada za pionowy start, lądowanie i zawis, natomiast dodatkowe śmigła lub zespoły napędowe zwiększają prędkość w locie poziomym.
Dlaczego klasyczne śmigłowce mają ograniczoną prędkość?
Głównym ograniczeniem jest sposób pracy wirnika podczas lotu do przodu. Łopata poruszająca się w kierunku lotu zyskuje większą prędkość względem powietrza, a łopata cofająca się porusza się względem niego wolniej. Przy dalszym zwiększaniu prędkości maszyny różnica między obiema stronami tarczy wirnika staje się zbyt duża.
Na cofającej się łopacie może wystąpić przeciągnięcie łopaty wirnika. Traci ona część siły nośnej, co prowadzi do drgań, przechylenia i pogorszenia sterowności. Jednocześnie końcówki łopat poruszających się do przodu mogą zbliżać się do prędkości dźwięku, powodując wzrost oporu i hałasu.
W praktyce limit prędkości klasycznego helikoptera wynika z kilku powiązanych zjawisk:
- Nierównomierna siła nośna – jedna strona tarczy wirnika porusza się szybciej niż druga.
- Przeciągnięcie łopaty cofającej się – zbyt wolny przepływ powietrza ogranicza jej zdolność do wytwarzania siły nośnej.
- Wzrost oporu i fal uderzeniowych – końcówki łopat nacierających mogą osiągać bardzo wysokie prędkości.
- Drgania i obciążenia konstrukcji – szybki lot zwiększa wymagania wobec łopat, głowicy wirnika i przekładni.
Jakie maszyny wyznaczają granice prędkości?
Konstruktorzy próbują ominąć barierę wirnika na kilka sposobów. Eurocopter X3 otrzymał dwa śmigła ciągnące umieszczone na krótkich skrzydłach. Sikorsky X2 wykorzystał dwa przeciwbieżne wirniki współosiowe oraz dodatkowe śmigło pchające. Z kolei tiltrotor, taki jak Bell V-280 Valor, zmienia ustawienie całych gondoli z wirnikami, przechodząc z trybu pionowego startu do szybkiego lotu poziomego.
| Model | Typ konstrukcji | Prędkość maksymalna | Status |
|---|---|---|---|
| Eurocopter X3 | Girodyna | 472 km/h | Demonstrator technologii |
| Sikorsky X2 | Śmigłowiec z przeciwbieżnymi wirnikami i śmigłem pchającym | około 463 km/h | Prototyp badawczy |
| Bell V-280 Valor | Tiltrotor | do 518 km/h według założeń wersji bojowej | Projekt wojskowy wybrany do programu FLRAA |
| Westland Lynx | Klasyczny śmigłowiec | 400 km/h | Historyczny rekord FAI |
| Airbus RACER | Szybki wiropłat hybrydowy | około 420 km/h | Demonstrator technologii |
W przypadku Sikorsky’ego X2 warto oddzielić wyniki prototypu od osiągów konstrukcji wywodzących się z jego układu. Projekt pokazał, że przeciwbieżne wirniki mogą ograniczyć problem momentu reakcyjnego, a śmigło pchające może przejąć część zadania związanego z napędem poziomym. Rozwiązania te wykorzystano później w projektach takich jak S-97 Raider, choć nie oznacza to automatycznie ustanowienia nowego rekordu FAI.
Bell V-280 Valor należy do innej kategorii niż klasyczny helikopter. Jego wirniki służą do startu pionowego, ale podczas szybkiego lotu pracują w ustawieniu przypominającym samolot turbośmigłowy. Dlatego jego deklarowane osiągi nie powinny być bezpośrednio porównywane z rekordem Westland Lynx bez podania typu konstrukcji i warunków pomiaru.
Co dalej z szybkimi wiropłatami?
Kierunek rozwoju wyznacza Airbus RACER, czyli demonstrator zaprojektowany z myślą o połączeniu pionowego startu z prędkością i ekonomią lotu zbliżoną do samolotu. Konstrukcja wykorzystuje dodatkowe śmigła umieszczone po bokach kadłuba. Według założeń programu ma osiągać około 420 km/h i zużywać mniej paliwa niż rozwiązania o podobnych możliwościach, między innymi dzięki trybowi przelotowemu, w którym możliwe jest ograniczenie pracy jednego z silników.
Projekty rozwijane w ramach europejskich programów badawczych, w tym Clean Sky 2, koncentrują się nie tylko na prędkości. Równie ważne są zużycie paliwa, poziom hałasu, stabilność, koszt obsługi i możliwość bezpiecznego wykonywania misji ratowniczych. W pracach nad technologiami szybkich wiropłatów uczestniczyli także polscy inżynierowie oraz zespoły współpracujące z Politechniką Łódzką.
Jeśli pytanie dotyczy absolutnego wyniku demonstratora, odpowiedzią jest Eurocopter X3 i jego 472 km/h. Jeśli chodzi o klasyczny helikopter z oficjalnym rekordem FAI, pozostaje nim Westland Lynx z wynikiem 400 km/h.


